वेलिङ्टन : न्युजिल्यान्डको दुर्लभ उड्न नसक्ने सुगा, काकापो, यस वर्ष फलफूलको धेरै राम्रो उत्पादन भएका कारण प्रजनन (बच्चा जन्माउने) कार्यमा उत्साहित भएको छ । तीन दशकको संरक्षण प्रयासपछि ५० बाट २०० भन्दा बढी सङ्ख्यामा वृद्धि भएको काकापोले फलफूलको प्रचुर उपलब्धतामा आफ्नो रोमान्स र प्रजनन सक्रियता देखाएको छ । संरक्षणकर्मीहरू यस वर्ष रेकर्ड सङ्ख्यामा बच्चाहरूको आशा गरिरहेका छन्, जसले प्रजातिको विलुप्त हुने डरलाई पछाडि धकेल्ने सङ्केत दिन्छ ।
काकापो मुख्यतया न्युजिल्यान्डको दक्षिणी तटबाट टाढा तीन दुर्गम, शिकारी–मुक्त टापुहरूमा बस्छन् । यी टापुहरूमा जङ्गली वातावरण सुरक्षित भए पनि मानव र अन्य प्राणी शिकारीको उपस्थितिले कहिलेकाहीँ चुनौती सिर्जना गर्छ । प्रत्येक प्रजनन मौसममा पुरुष काकापोले जमिनमा खोपिएका भाँडोहरूमा ‘चिङ्स’ भनेर चिनिने गहिरो आवाज निकाल्दै महिला काकापोलाई आकर्षित गर्छन् । महिलाहरू चारवटा अन्डा हाल्छन्, जसको हरेक सफलताको लागि पर्याप्त खाद्य स्रोत आवश्यक हुन्छ । यस वर्ष २३ वर्षीया काकापो रकियुराले तीन अन्डा हालिन्, जसमध्ये दुई उर्वर छन् । अन्डाहरूलाई आवश्यक परेमा नक्कली अन्डासँग प्रतिस्थापन गरी इन्क्यूबेट गरिन्छ र प्रत्येक चरालाई ट्र्याक गर्न सानो ब्याकप्याक र ट्र्याकर प्रयोग गरिन्छ ।
काकापोको प्रजनन प्रक्रिया अनौठो र अलिक जटिल छ; प्रत्येक मौसम दुई–चार वर्षमा मात्र आउँछ र सफल प्रजननका लागि संरक्षणकर्मीहरूले प्रत्यक्ष वा सक्रियरूपमा व्यवस्थापन आवश्यक पर्छ । यसप्रकार, प्रत्येक प्रजनन मौसममा सङ्ख्या वृद्धिको अवसर सीमित हुन्छ । संरक्षणकर्मीहरूले प्रत्येक टापुमा आनुवंशिक विविधता सुरक्षित राख्न, प्रजनन मौसममा चराहरूको हरेक गतिविधि नियाल्ने र नयाँ बच्चाहरू सुरक्षित जन्मिन सहयोग गर्ने काम गर्छन् ।
काकापोको शारीरिक विशेषताहरू पनि अनौठा छन् । वयस्क काकापोको शरीरको तौल तीन किलोभन्दा बढी हुन्छ । तिनीहरूको हरियो, पहेँलो र कालो रङको पखेटाले जङ्गलमा पर्ने प्रकाशसँग मिलेर उनीहरूलाई लुकाउने काम गर्छ । यसले गर्दा काकापो सजिलै देखिँदैन र शिकारीबाट बच्न सक्छ । तिनीहरू ६०–८० वर्षसम्म बाँच्न सक्छन् । संरक्षणकर्मी डेइड्रे भेर्को भन्नुहुन्छ, “हामीसँग एफिल टावर वा पिरामिडहरू छैनन्, तर हामीसँग काकापो र किवी छन् । यी चराहरूलाई बचाउनु हाम्रो वास्तविक कर्तव्य हो ।”
ती सुगाहरूको जीवनशैलीको निगरानी लाइभस्ट्रिममार्फत पनि गरिन्छ । यस वर्षको प्रजनन मौसममा, काकापो रकियुराको भूमिगत गुँडमा प्रजनन गतिविधि प्रत्यक्ष देखाइयो, जहाँ उनले अन्डा हालिन् । संरक्षणकर्मीहरूले हरेक अन्डालाई सावधानीपूर्वक निगरानी गर्छन् र आवश्यक परेमा हस्तक्षेप गरेर नवजात बच्चाहरूको सुरक्षा सुनिश्चित गर्छन् ।
गत तीन दशकमा न्युजिल्यान्डका संरक्षणकर्मीहरूले काकापोको सङ्ख्या चार गुणा बढाउने चुनौतीपूर्ण काम गरेका छन् । प्रत्येक टापुमा चराहरूको आनुवंशिक विविधता सुरक्षित राख्न, प्रजनन मौसममा प्रत्यक्ष वा सक्रिय व्यवस्थापन गरिएको छ । यस प्रकारका प्रयासले काकापोको अस्तित्वलाई भविष्यका पुस्ताहरूका लागि सुनिश्चित बनाइरहेको छ ।
यस वर्षको बम्पर बेरी फसलले काकापोको प्रजननलाई सफल बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । संरक्षणकर्मीहरूले प्रजातिको जीवनशैली, रोमान्स र प्रजनन प्रक्रियामा सटीक निगरानी गर्दै यसको अस्तित्वको सम्भावना बढाइरहेका छन् । न्युजिल्यान्डका नागरिकहरूका लागि काकापो र किवी जस्ता देशी पक्षीहरू राष्ट्रिय गौरवको प्रतीक हुन् र तिनीहरूलाई बचाउनु देशको वास्तविक कर्तव्य मानिन्छ ।
