समाजको सभ्यता र विकासको स्तर मापन गर्ने महत्वपूर्ण सूचकमध्ये एक हो– महिला र पुरुषबीचको समानता। तर विडम्बना, आज पनि हाम्रो समाजमा लैङ्गिक विभेद र महिला हिंसा घट्नुको सट्टा कतिपय अवस्थामा झन् बढिरहेको देखिन्छ । आधुनिक शिक्षा, कानुनी व्यवस्था र सामाजिक चेतना बढ्दै जाँदा पनि महिलामाथि हुने हिंसा, दुव्र्यवहार र भेदभाव किन रोकिएको छैन भन्ने प्रश्न गम्भीर रूपमा उठिरहेको छ । यसले समाजमा मानवीयता घट्दै गएको र मानिस झन् हिंस्रक तथा असहिष्णु हुँदै गएको संकेत पनि दिन्छ ।
सबैभन्दा पहिले, लैङ्गिक विभेद बढ्नुको मुख्य कारण हाम्रो समाजमा अझै पनि बलियो रूपमा रहेको पितृसत्तात्मक सोच हो । धेरै वर्षदेखि जरा गाडेको यो सोचले पुरुषलाई शक्तिशाली र महिलालाई कमजोर मान्ने मानसिकता बनाएको छ । परिवारदेखि समाजसम्म पुरुषलाई निर्णयकर्ता र महिलालाई आज्ञाकारीको भूमिकामा सीमित गरिन्छ । यस्तो सोचका कारण महिलालाई स्वतन्त्र व्यक्ति भन्दा पनि नियन्त्रण गर्नुपर्ने सदस्यको रूपमा हेरिन्छ । जब महिलाले आफ्नो अधिकार, स्वतन्त्रता वा समानता खोज्न थाल्छन्, त्यसलाई केही व्यक्तिले चुनौतीको रूपमा लिन्छन् र त्यहीँबाट हिंसा तथा विभेदको स्थिति उत्पन्न हुन्छ ।
दोस्रो कारण सामाजिक र आर्थिक असमानता हो । धेरै महिलाहरू अझै पनि आर्थिक रूपमा निर्भर छन् । आर्थिक निर्भरता हुँदा उनीहरूले अन्याय, हिंसा वा अपमान सहनुपर्ने बाध्यता हुन्छ। आर्थिक रूपमा कमजोर व्यक्तिले आफ्नो अधिकारका लागि आवाज उठाउन गाह्रो हुन्छ । यही कारणले गर्दा धेरै महिला हिंसाका घटनाहरू बाहिर आउँदैनन् र समाजभित्रै दबिएर बस्छन् ।
तेस्रो, शिक्षा र चेतनाको अभाव पनि महत्वपूर्ण कारण हो । औपचारिक शिक्षा प्राप्त गरेका व्यक्तिहरू पनि कतिपय अवस्थामा लैङ्गिक समानताको विषयमा सचेत छैनन् । विद्यालय र परिवारमा समानताको मूल्य, सम्मान र सहअस्तित्वको संस्कार पर्याप्त रूपमा विकास गरिन सकेको छैन । जब मानिसले सानैदेखि महिला र पुरुष समान हुन् भन्ने सोच सिक्दैन, तब उसमा विभेदकारी व्यवहार बढ्ने सम्भावना बढी हुन्छ ।
आजको अर्को गम्भीर पक्ष भनेको मानिसको मानवीय संवेदना कमजोर हुँदै जानु हो। सामाजिक सञ्जाल, भौतिकवादी सोच र व्यक्तिगत स्वार्थका कारण मानिसमा सहानुभूति र जिम्मेवारीको भावना घट्दै गएको देखिन्छ । जब समाजमा सहिष्णुता र संवेदनशीलता कमजोर हुन्छ, तब हिंसा र अमानवीय व्यवहार बढ्ने वातावरण तयार हुन्छ । सानो विवाद, असहमति वा अहंकारका कारण पनि मानिसले हिंसात्मक व्यवहार गर्न थाल्छ ।
महिला हिंसाका घटनामा संलग्न व्यक्तिहरूलाई कानुनी कारबाही किन प्रभावकारी रूपमा हुँदैन भन्ने प्रश्न पनि निकै महत्वपूर्ण छ । नेपालमा महिला हिंसा रोक्नका लागि विभिन्न कानुनहरू बनेका छन् । घरेलु हिंसा, यौन हिंसा, बलात्कार, कार्यस्थलमा हुने दुव्र्यवहार जस्ता विषयमा कानुनी प्रावधान स्पष्ट छन् । तर व्यवहारमा यी कानुनहरूको कार्यान्वयन अपेक्षाअनुसार प्रभावकारी देखिँदैन ।
यसका पछाडि केही मुख्य कारणहरू छन्। पहिलो, धेरै पीडित महिलाहरू सामाजिक बदनामको डरले उजुरी गर्न हिच्किचाउँछन् । हाम्रो समाजमा अझै पनि पीडितलाई नै दोष दिने प्रवृत्ति छ । यस्तो मानसिकताले गर्दा महिलाले न्याय खोज्न अघि बढ्न सक्दैनन् । दोस्रो, प्रहरी र न्याय प्रणालीमा हुने ढिलासुस्ती र प्रक्रियागत जटिलताले पनि पीडितलाई निराश बनाउँछ। कहिलेकाहीँ राजनीतिक प्रभाव, सामाजिक दबाब वा शक्ति सम्बन्धका कारण पनि दोषीले सजिलै उन्मुक्ति पाउने अवस्था देखिन्छ ।
तेस्रो, कानुनी सचेतनाको कमी पनि एउटा कारण हो। धेरै मानिसलाई महिला अधिकार र उपलब्ध कानुनी व्यवस्थाबारे स्पष्ट जानकारी छैन । जानकारी नहुँदा अन्याय सहेर बस्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ। यसले गर्दा अपराधीले सजाय नपाउने र अपराध दोहोरिने सम्भावना बढ्छ ।
यस समस्याको समाधानका लागि बहुआयामिक प्रयास आवश्यक छ । सबैभन्दा पहिले परिवार र विद्यालयबाटै समानताको संस्कार विकास गर्नुपर्छ । छोराछोरी दुवैलाई समान अवसर, सम्मान र जिम्मेवारी दिने वातावरण बनाउनुपर्छ । समाजमा महिला र पुरुषबीचको सहकार्य र पारस्परिक सम्मानलाई प्रोत्साहन गर्न आवश्यक छ ।
दोस्रो, महिलालाई आर्थिक रूपमा सशक्त बनाउनु अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । शिक्षा, सीप विकास र रोजगारीका अवसरमार्फत महिलालाई आत्मनिर्भर बनाउन सके हिंसाविरुद्ध आवाज उठाउने शक्ति बढ्छ । आर्थिक सशक्तिकरणले आत्मविश्वास र सामाजिक सम्मान पनि बढाउँछ ।
तेस्रो, कानुनी व्यवस्था कडाइका साथ कार्यान्वयन हुनुपर्छ। महिला हिंसाका घटनामा दोषीलाई छिटो र प्रभावकारी रूपमा कारबाही गरिनुपर्छ । यसले समाजमा स्पष्ट सन्देश दिन्छ कि हिंसा गर्ने जो कोहीलाई पनि छुट छैन। साथै प्रहरी, न्यायाधीश र सम्बन्धित निकायलाई लैङ्गिक संवेदनशीलता सम्बन्धी तालिम पनि आवश्यक छ ।
चौथो, सञ्चार माध्यम र सामाजिक संस्थाहरूको भूमिका पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। जनचेतना अभियान, बहस र सार्वजनिक संवादमार्फत समाजमा सकारात्मक सोच विकास गर्न सकिन्छ। महिला हिंसाको विरुद्धमा सामूहिक आवाज उठाउनु आजको आवश्यकता हो ।
अन्ततः, लैङ्गिक विभेद र महिला हिंसा कुनै एक व्यक्तिको समस्या मात्र होइन, यो सम्पूर्ण समाजको चुनौती हो। जबसम्म समाजका सबै वर्ग—परिवार, विद्यालय, सरकार, सञ्चार माध्यम र नागरिक समाज—एकजुट भएर यसको विरुद्धमा उभिँदैनन्, तबसम्म यसको समाधान सम्भव हुँदैन ।
मानिसलाई साँचो अर्थमा सभ्य र विकसित बनाउने कुरा प्रविधि वा भौतिक प्रगति मात्र होइन, मानवीयता, सम्मान र समानताको संस्कार हो । यदि हामीले मानवताको मूल्यलाई पुनः मजबुत बनाउन सकेनौँ भने समाजमा हिंसा र विभेद झन् बढ्ने खतरा रहन्छ । त्यसैले समानता, न्याय र मानव सम्मानको आधारमा समाज निर्माण गर्नु आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो ।
