केहि दिन अघि एउटा समाचार पढें, अस्पतालमा बेड नपाएर एम्वुलेन्स मै विरामीको मृत्यू । यो सुन्दा एक जनाले ज्यान गुमाए भन्ने सरल रूपमा बुझिएला तर यसको गहिराइमा हेर्ने हो भने कारूणिक कुरा छ। अस्पतालको गेटसम्म आइपुग्दा आफन्तको मनमा एउटा मात्र आशा हुन्छ—अब बिरामीले उपचार पाउँछन्, जीवन बचाउन सकिन्छ । तर जब अस्पतालमा बेड छैन भनेर एम्बुलेन्समै बिरामीलाई घण्टौँ राखिन्छ र अन्ततः उपचार नपाउँदै त्यही एम्बुलेन्समा उसको प्राण जान्छ, त्यो केवल एउटा परिवारको दुःखद घटना रहँदैन। यो हाम्रो स्वास्थ्य प्रणाली, राज्यको जिम्मेवारी र मानवीय संवेदनामाथिको गम्भीर प्रश्न बन्छ ।
बिरामी बोकेको एम्बुलेन्स अस्पतालको आकस्मिक कक्षअगाडि रोकिएको हुन्छ । आफन्तहरू चिकित्सक र स्वास्थ्यकर्मीको सहयोगको प्रतीक्षामा हुन्छन्। भित्र बिरामी जीवनका लागि संघर्ष गरिरहेको हुन्छ। तर जवाफ आउँछ—‘बेड छैन ।’ अर्को अस्पताल लैजान भनिन्छ । अर्को अस्पताल पुग्दा पनि उस्तै जवाफ दोहोरिन्छ। यसरी अस्पताल–अस्पताल चहार्दाचहार्दै बिरामीको अवस्था झन् गम्भीर बन्छ। अन्ततः उपचारको ढोका नखुल्दै एम्बुलेन्सभित्रै जीवनको ढोका बन्द हुन्छ ।
यस्तो घटना कुनै पनि सभ्य समाजका लागि सामान्य हुन सक्दैन। अस्पतालमा बेड अभाव हुनु व्यवस्थापनको समस्या हुन सक्छ, तर बेड नभएकै कारण बिरामीले आकस्मिक उपचारबाट वञ्चित हुनु गम्भीर व्यवस्थागत कमजोरी हो । विशेषगरी आकस्मिक अवस्थामा ‘बेड छैन’ भन्ने जवाफले मात्र राज्य र स्वास्थ्य संस्थाको जिम्मेवारी समाप्त हुँदैन । बिरामीलाई तत्काल आवश्यक प्राथमिक उपचार, चिकित्सकीय मूल्याङ्कन, वैकल्पिक अस्पतालमा समन्वय र सुरक्षित स्थानान्तरणको व्यवस्था हुनुपर्छ ।
स्वास्थ्य सेवा नागरिकको आधारभूत अधिकार हो । संविधानले स्वास्थ्यलाई मौलिक अधिकारका रूपमा स्वीकार गरेको अवस्थामा उपचार नपाएर अस्पतालको ढोकामै ज्यान गुमाउने अवस्था आफैँमा विडम्बना हो। अझ विडम्बना त के भने, उपचारका लागि अस्पताल पुग्ने बाटोमा होइन, अस्पतालकै परिसरमा उपचारको प्रतीक्षा गर्दागर्दै मृत्यु हुने अवस्था सिर्जना भइरहेको छ ।
यसको सबै दोष चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीलाई मात्र दिन मिल्दैन । अस्पतालको क्षमता, जनशक्ति, उपकरण, आकस्मिक कक्षको व्यवस्थापन, रेफरल प्रणाली र राज्यको स्वास्थ्य नीतिबीचको समन्वय कमजोर हुँदा यस्ता समस्या जन्मिन्छन्। तर जिम्मेवार निकायले पनि ‘बेड थिएन’ भनेर घटनालाई सामान्यीकरण गर्न मिल्दैन ।
हरेक अस्पतालले आफ्नो वास्तविक बेड क्षमताको पारदर्शी सूचना प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। आकस्मिक बिरामीका लागि अस्पतालबीच समन्वय गर्ने प्रभावकारी रेफरल प्रणाली आवश्यक छ । कुन अस्पतालमा बेड उपलब्ध छ भन्ने जानकारी एम्बुलेन्स चालक र स्वास्थ्यकर्मीले तत्काल पाउन सक्ने व्यवस्था हुनुपर्छ । साथै, आकस्मिक अवस्थामा उपचार सुरु नगरी बिरामीलाई अन्यत्र पठाउने प्रवृत्तिको स्पष्ट मापदण्ड र जवाफदेहिता पनि आवश्यक छ ।
एउटा बिरामीको मृत्युले एउटा परिवार उजाडिन्छ । आमाबुबाले सन्तान गुमाउँछन्, श्रीमान् वा श्रीमतीले जीवनसाथी गुमाउँछन्, बालबालिकाले अभिभावक गुमाउँछन् । त्यसैले एम्बुलेन्सभित्र हुने यस्तो मृत्यु केवल एउटा तथ्याङ्क होइन; त्यो राज्यको स्वास्थ्य व्यवस्थामाथि लेखिएको पीडादायी टिप्पणी हो ।अस्पताल जीवन बचाउने ठाउँ हो, निराश भएर फर्काउने ठाउँ होइन । बेडको अभावका कारण एम्बुलेन्समै बिरामीको मृत्यु हुने अवस्था अन्त्य गर्न अब संवेदना मात्र होइन, व्यवस्था, जवाफदेहिता र तत्काल सुधार आवश्यक छ । आखिर प्रश्न एउटा छ—बिरामी अस्पताल पुगेर पनि उपचार नपाई मर्नुपर्ने हो भने हाम्रो स्वास्थ्य प्रणालीको अर्थ के रहन्छ ?
अब यस्तो पीडादायी अवस्था फेरि दोहोरिन नदिन राज्य, अस्पताल प्रशासन, स्वास्थ्यकर्मी र सम्बन्धित सबै निकायले आफ्नो जिम्मेवारी गम्भीरतापूर्वक निर्वाह गर्नैपर्छ । संकटको घडीमा नागरिकले अस्पतालको ढोकामा पुगेर ‘बेड छैन’ भन्ने निराशाजनक जवाफ होइन, जीवन बचाउने आश्वासन र तत्काल उपचार पाउने अधिकार महसुस गर्नुपर्छ । एउटा एम्बुलेन्सभित्र बिरामीको सास रोकिँदा केवल एउटा जीवन समाप्त हुँदैन, हाम्रो व्यवस्थाप्रतिको विश्वास पनि कमजोर हुन्छ । त्यसैले अब प्रश्न उठाउने मात्र होइन, यस्ता मृत्यु रोक्ने दृढ इच्छाशक्ति, प्रभावकारी प्रणाली र जवाफदेही स्वास्थ्य संरचना निर्माण गर्ने समय आएको छ—किनकि स्वास्थ्य सेवा सुविधा होइन, मानिसको जीवनसँग जोडिएको अधिकार र राज्यको अनिवार्य दायित्व हो ।
