नेपालमा खानेपानीको पहुँच विस्तारमा उल्लेखनीय प्रगति भए पनि धारामा आउने पानीको शुद्धता, नियमितता र सुरक्षित प्रयोग अझै पनि ठूलो चुनौतीका रूपमा रहेको छ । खानेपानी, सरसफाइ तथा स्वच्छताको क्षेत्रमा कार्यरत संस्था फोकस नेपालले धादिङको ज्वालामुखी गाउँपालिका र बेनीघाट रोराङ गाउँपालिकामा विशेष परियोजना सञ्चालन गरिरहेको छ ।

यसै सन्दर्भमा ज्वालामुखी गाउँपालिकामा खानेपानीको वर्तमान अवस्था, ‘एक घर, एक धारा’ को कार्यान्वयन, गुणस्तर नियन्त्रणका प्राविधिक अभ्यास, महिला तथा समावेशी नेतृत्वको पहुँच, सामाजिक व्यवहार परिवर्तनका चुनौती र जनस्वास्थ्यमा परेको प्रभावका विषयमा शान्ति नेपालमा कार्यरत एवं ज्वालामुखी ग्रामीण खानेपानी, सरसफाइ तथा स्वच्छता व्यवस्थापन बोर्डका सदस्य इन्द्रमान शाक्यसँग पत्रकार राजाराम शर्माले गर्नुभएको कुराकानीको संपादित अंशः

उत्तरः नेपालमा खानेपानीको विकासक्रम र नागरिकले पानी उपभोग गर्ने शैलीलाई नजिकबाट नियाल्दा यो मुख्यतया चारवटा ठूला रूपान्तरणकारी चरणहरूबाट गुज्रिएको देखिन्छ । सुरुवाती अवस्था अथवा पहिलो चरणमा मानिसहरूले खोला, नाला, नदी र खुल्ला स्रोतहरूबाट सोझै भाँडामा भरेर वा उबाएर पानी प्रयोग गर्ने गर्दथे । त्यो समयमा जनसङ्ख्या कम थियो र स्रोतहरू तुलनात्मक रूपमा सफा थिए, तर खुल्ला भएकाले प्रदूषणको जोखिम उस्तै थियो ।

दोस्रो चरणमा पुग्दा मानिसहरूमा अलि चेतना आयो र उनीहरूले प्राकृतिक कुवा, पँधेरा र मूलहरूलाई थोरै घेराबन्दी गर्ने, पर्खाल लगाउने वा संरक्षण गरेर प्रयोग गर्न थाले । तेस्रो चरणमा विकासका पूर्वाधारहरू भित्रिएपछि गाउँ–गाउँमा समुदाय स्तरमा सार्वजनिक धाराहरू निर्माण गरिए, जहाँ एउटै धाराबाट सिङ्गो टोल वा धेरै घरपरिवारले पालो पर्खेर पानी भर्थे ।

अहिले हामी चौथो चरणमा छौँ, जहाँ राज्यले हरेक नागरिकको घर–आँगनमै निजी धारा पु¥याउने ‘एक घर, एक धारा’ को नीति लिएको छ । यसलाई प्राविधिक भाषामा सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन गरिएको खानेपानी प्रणाली भनिन्छ ।

तर हामीले के बुझ्नुपर्छ भने, घरमा धारा पुग्नु वा पानी पर्नु मात्रै अन्तिम लक्ष्य होइन । नेपालको संविधानको धारा ३५ मा खानेपानी र सरसफाइलाई नागरिकको मौलिक हकका रूपमा स्पष्ट व्यवस्था गरिएको छ । त्यसैगरी, संयुक्त राष्ट्रसंघको दिगो विकास लक्ष्यको लक्ष्य नम्बर ६ ले पनि सन् २०३० सम्ममा सबैका लागि सुरक्षित र समतामूलक खानेपानीको पहुँच पु¥याउने लक्ष्य राखेको छ ।

नीतिगत रूपमा नेपाल सरकारले खानेपानी गुणस्तर मापदण्ड २०७९ जारी गरेको छ । यस मापदण्डले स्पष्ट पारेको छ कि धाराबाट आउने पानी जैविक, रासायनिक र भौतिक तीनै दृष्टिले पूर्ण रूपमा मानव स्वास्थ्यका लागि सुरक्षित हुनुपर्छ । त्यसैले अहिलेको मुख्य अभियान भनेको केवल धारा बाँड्ने होइन, धारामा सुरक्षित पानी बगाउने हो ।

उत्तरः ज्वालामुखी गाउँपालिकाको भौगोलिक बनावट अलि भिन्न छ । यहाँ उचाइमा रहेका बस्तीहरू पनि छन् र बेँसीका क्षेत्रहरू पनि छन् । त्यसैले भूगोल अनुसार यहाँ तीन प्रकारका खानेपानी आयोजनाहरू सञ्चालनमा रहेका छन् । पहिलो, माथिल्लो मूलबाट भिरालो जमिन हुँदै आउने ग्याभिटी प्रणाली । दोस्रो, तल्लो क्षेत्र वा खोलाको पानीलाई विद्युत् वा इन्जिनको माध्यमबाट माथिल्लो बस्तीमा पु¥याइने लिफ्टिङ प्रणाली । र तेस्रो, जमिनमुनिको पानी निकालेर प्रयोग गरिने डिप बोरिङ प्रणाली ।

यी सबै प्रणालीबाट वितरण गरिने पानी नागरिकको मुखसम्म पुग्दा पूर्ण रूपमा सुरक्षित छ कि छैन भनेर जाँच्न ज्वालामुखी ग्रामीण खानेपानी, सरसफाइ तथा स्वच्छता व्यवस्थापन बोर्डले आफ्नै पानी परीक्षण प्रयोगशालाको स्थापना गरी सञ्चालनमा ल्याएको छ ।

हामीले ल्याबमार्फत नियमित रूपमा ट्याङ्की तथा उपभोक्ताका धाराहरूबाट पानीको नमुना संकलन गर्छौँ । ल्याबमा मुख्य गरी पानीमा मानिस वा जनावरको दिसाको मात्रा छ कि छैन भनेर हेर्न इ–कोलाई र कोलिफर्म जस्ता जैविक किटाणुहरूको परीक्षण गरिन्छ । साथै, पानीको पीएच, धमिलोपना र अन्य रासायनिक तत्वहरूको पनि मापन गरिन्छ ।

यदि परीक्षणका क्रममा पानीमा जैविक प्रदूषण वा किटाणु भेटियो भने हाम्रो प्राविधिक टोलीले तत्काल निरीक्षण सुरु गर्छ । स्रोतमा केही मरेको वा दूषित कुरा मिसिएको छ कि, रिजर्भायर ट्याङ्की फोहोर छ कि, अथवा बाटोमा पाइपलाइन फुटेर ढल वा फोहोर पानी मिसिएको छ कि भनेर पुरै प्रणालीको अध्ययन गरिन्छ र मर्मतसम्भार गरिन्छ ।

पानीलाई प्रणालीगत रूपमै किटाणुरहित बनाउन हामीले केही आयोजनाका रिजर्भायर ट्याङ्कीहरूमा अटोमेटेड वा नियमित क्लोरिनेसन गर्ने व्यवस्था मिलाएका छौँ । यसका साथै, प्रणाली सुरक्षित हुँदाहुँदै पनि वितरणका क्रममा हुन सक्ने जोखिमलाई ध्यानमा राखेर घरायसी स्तरमा पानी शुद्धीकरण का लागि उपभोक्ताहरूलाई सजग गराउने काम पनि बोर्डले गरिरहेको छ ।

उत्तरः यो एकदमै महत्त्वपूर्ण र व्यावहारिक प्रश्न हो । खानेपानीको क्षेत्रमा काम गर्दा प्राविधिक संरचना बनाउनु भन्दा पनि मानिसहरूको वर्षौँदेखिको सोच र व्यवहार परिवर्तन गराउनु सबैभन्दा जटिल चुनौती बनेको छ ।

हाम्रा ग्रामीण भेगका नागरिकहरूमा पुर्खादेखि नै मूलबाट कलकल बगेको, चिसो र काँचो पानी सोझै हातले उघाएर वा धारामा मुख जोडेर पिउने बानी छ । जब हामीले पानीलाई सुरक्षित बनाउन ट्याङ्कीमा क्लोरिन मिसाउँछौँ, पानीमा थोरै क्लोरिनको गन्ध वा स्वाद आउँछ ।

यसले गर्दा गाउँका धेरैजसो उपभोक्ताहरूले “यो पानीमा त औषधि हालेको छ, यसको स्वाद औषधि जस्तो आयो, यो पिउन योग्य छैन” भनेर क्लोरिनेटेड पानी पिउन अस्वीकार गर्ने वा ट्याङ्कीमा क्लोरिन हाल्न नदिने सम्मका प्रतिक्रिया दिन्छन् ।

यहाँ मुख्य समस्या चेतनाको हो । हाम्रा मानिसहरूले ‘सफा देखिने पानी’ र ‘सुरक्षित पानी’ बीचको फरक बुझ्न सकिरहेका छैनन् । आँखाले हेर्दा सफा, सङ्लो देखिने पानीमा लाखौँको संख्यामा नाङ्गो आँखाले देख्न नसकिने किटाणुहरू हुन सक्छन् । क्लोरिनको स्वादलाई स्वीकार्ने बानी बसाल्न र पानी पिउने पुरानो व्यवहार छुटाउन अझै धेरै समय, लगातारको सञ्चार र जनचेतनामूलक अभियानको आवश्यकता छ ।

उत्तरः खानेपानी र महिलाको सम्बन्ध ज्यादै गहिरो छ । घरमा पानी भरेर ल्याउने, भान्सा सम्हाल्ने, बालबालिकालाई सफा राख्ने र घरायसी सरसफाइ गर्ने मुख्य जिम्मेवारी आज पनि महिलाहरूकै काँधमा छ । त्यसैले पानीको समस्याको सबैभन्दा प्रत्यक्ष मार्का महिलाहरूले नै भोग्नुपर्छ ।

ज्वालामुखी खानेपानी बोर्डमा महिला तथा समावेशी नेतृत्वको अवस्थालाई हेर्ने हो भने यहाँ केही एकदमै सकारात्मक र उदाहरणीय पक्षहरू छन् भने केही गम्भीर सुधार गर्नुपर्ने ठाउँहरू पनि छन् ।

सकारात्मक र खुसीको कुरा के छ भने, बोर्डको दैनिक प्रशासनिक र कार्यकारी व्यवस्थापन सम्हाल्ने प्रमुख दुई पदहरूमा महिलाहरू हुनुहुन्छ । हाल बोर्डको कार्यकारी प्रमुख र लेखापाल दुवै जना महिला हुनुहुन्छ । उहाँहरूले बोर्डको दैनिक कार्यसञ्चालन, वित्तीय व्यवस्थापन, योजना कार्यान्वयन र समन्वयको काम अत्यन्तै कुशलता, पारदर्शिता र जिम्मेवारीका साथ सम्हालिरहनुभएको छ ।

तर नीतिगत र निर्णय प्रक्रियाको माथिल्लो तह अर्थात् बोर्डको कार्यकारी समितिमा भने समावेशिताको कमी छ । गाउँपालिका अध्यक्षज्यूको अध्यक्षतामा रहेको सात सदस्यीय बोर्ड कार्यकारी समितिमा मात्र २ जना महिला सदस्य हुनुहुन्छ ।

भौगोलिक र सामाजिक समावेशिताको दृष्टिले हेर्दा पनि ज्वालामुखीमा सातवटा वडाहरू छन् । तर बोर्डमा सबै वडाको प्रतिनिधित्व हुन सकेको छैन । विशेष गरी दलित, जनजाति, सीमान्तकृत समुदाय र खानेपानीको चरम अभाव रहेका विकट क्षेत्रका बासिन्दाहरूको प्रतिनिधित्व बोर्डमा छुट्न पुगेको छ । जबसम्म समस्या भोग्ने वास्तविक मानिस निर्णय गर्ने ठाउँमा पुग्दैन, तबसम्म समस्याको सही पहिचान र दिगो समाधान हुन सक्दैन ।

यसका साथै प्राविधिक क्षेत्र जस्तै प्लम्बर, प्राविधिक वा मर्मतसम्भार कार्यकर्ताका रूपमा अझै पनि पुरुषहरुकै बाहुल्यता छ । त्यसैले बोर्डलाई पूर्ण रूपमा पारदर्शी, सुशासित र समावेशी बनाउनका लागि गाउँपालिकाको खानेपानी ऐन तथा कार्यविधिमा आवश्यक परिमार्जन र संशोधन गरेर नीतिगत रूपमै महिला र लक्षित वर्गको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्ने तयारी हामी गरिरहेका छौँ ।

उत्तरः जनस्वास्थ्यको तथ्याङ्क र वैज्ञानिक अध्ययनहरूलाई हेर्ने हो भने ८० प्रतिशतभन्दा बढी सरुवा र पेटसम्बन्धी रोगहरू दूषित पानी र असफाइकै कारणले हुने गर्छन् ।

जब मानिसले दूषित वा किटाणुयुक्त पानी पिउँछ, त्यसबाट झाडापखाला, हैजा, टाइफाइड, आउँ, जन्डिस, पोलियो र पेटमा जुका पर्ने जस्ता गम्भीर र ज्यानै जान सक्ने रोगहरू लाग्छन् ।

यसको असर केवल सोझै पानी पिउँदा मात्र पर्दैन । यदि हामीले दूषित पानीले पखालेको सागसब्जी वा फलफूल काँचै खायौँ, दूषित पानी प्रयोग गरेर खाना पकायौँ, वा गाउँघरमा बनाइने मोही, जाँड÷रक्सी जस्ता पेय पदार्थमा दूषित पानी मिसायौँ भने त्यसले सिङ्गो परिवार र समुदायलाई नै बिरामी बनाउँछ ।

खास गरी बालबालिकाहरू यसको उच्च जोखिममा हुन्छन् । अभिभावकले आफ्ना बालबालिकालाई ठूलो माया गरेर खानेकुरा वा पानी खुवाउँछन्, तर यदि त्यो पानी सुरक्षित र किटाणुरहित छैन भने माया गर्दागर्दै पनि हामीले उनीहरूलाई पानीसँगै रोगका किटाणुहरू खुवाइरहेका हुन्छौँ र उनीहरू बारम्बार बिरामी पर्छन्, जसले उनीहरूको शारीरिक र मानसिक विकासमै नकारात्मक असर पार्छ ।

त्यसैले अन्त्यमा म सम्पूर्ण आम नागरिक र उपभोक्ता महानुभावहरूलाई के अनुरोध गर्न चाहन्छु भने, “सुरक्षित पानी, स्वच्छ जिन्दगानी” भन्ने कुरालाई केवल नारामा मात्र सीमित नराखी आफ्नो दैनिक जीवनमा आत्मसात् गरौँ ।

धारामा पानी आउँदैमा वा हेर्दा सफा देखिँदैमा त्यो पूर्ण सुरक्षित हुन्छ भन्ने छैन । त्यसैले पानीलाई पिउनुअघि कम्तीमा एक उम्ल उमालेर, पियुष वा क्लोरिनको सही मात्रा प्रयोग गरेर, वा फिल्टर गरेर÷छानेर मात्र पिउने बानी बसालौँ । घरमा पानी भण्डारण गर्ने भाँडोलाई सधैँ सफा राखौँ र ढाकेर राखौँ । हाम्रो र हाम्रा बालबालिकाको स्वास्थ्य हाम्रै हातमा छ, त्यसैले सुरक्षित खानेपानीको प्रयोग गरौँ र स्वस्थ रहौँ ।